TƯ TƯỞNG GIÁO DỤC CỦA HỒ NGỌC ĐẠI

 

...

Tranh luận về Tiếng Việt 1 - Công nghệ giáo dục đã lắng xuống vì nó đơn thuần chỉ là một phương pháp có tính kĩ thuật. Nhưng tư tưởng giáo dục hay triết lí giáo dục của GS Hồ Ngọc Đại thì phải xem xét cẩn trọng vì nó là lí luận. Mà lí luận chỉ đường cho thực tiễn. GS Hồ Ngọc Đại cho rằng vấn đề căn bản nhất để xây dựng nền giáo dục mới là phải xây dựng nền giáo dục trên một cơ sở lí thuyết không thể bắt bẻ được và một nền tảng cơ sở vật chất không thể hơn được.

Về nền tảng cơ sở vật chất thì có thể khẳng định ngay là Việt Nam còn rất kém. Có thể hơn một số nước châu Phi nhưng kém rất xa các nước phát triển hay đang phát triển. Có mấy bằng chứng rất rõ:

- Phải đi vay và vay không ít, hàng tỉ đô la, để giải quyết vấn đề giáo dục. 

- Còn phải nhập khẩu mô hình của Cô-lôm-bi-a như Mô hình trường học mới (VNEN). Vụ này do Thứ trưởng Nguyễn Vinh Hiển (đã về hưu) thực hiện. Và Công nghệ giáo dục của GS Hồ Ngọc Đại thực chất là lí luận của các vị thầy thời Xô Viết mà GS Hồ Ngọc Đại được học và mang về ứng dụng.

- Còn thiếu trường lớp, thiếu giáo viên trầm trọng. Có nơi sĩ số các lớp tiểu học là trên 50 hs/lớp. Ở vùng sâu vùng xa, miền núi thì thiếu tất cả.

- Nhà nước do còn nghèo nên chưa thể miễn phí cho bậc Tiểu học về học phí và tài liệu học tập – SGK – dẫn đến nạn thu phí tràn lan ở các trường học. Nạn độc quyền và lợi ích nhóm về SGK. Vừa rồi Bộ GD-ĐT có dự án xin miễn phí bậc Trung học cơ sở. Đang là một hi vọng.

- Cơ sở căn bản nhất của mọi cơ sở là con người làm giáo dục. Đây là vấn nạn chung cho toàn bộ, từ giáo dục Mầm non đến trên Đại học. Tình hình là có thể phải ngậm ngùi quên đi câu nói của nhà sư phạm Xô Viết nổi tiếng Makarenko: “Tương lai của con em chúng ta nằm trong trái tim bằng vàng của các thầy, cô giáo” (Bài ca sư phạm). Cũng khó tránh trong cơ chế thị trường – lợi nhuận khi trái tim bằng vàng có thể mua được bằng vàng. Giáo dục từ khởi thủy, ít ra là từ Khổng Tử, cách nay hơn 2.500 năm, là việc dạy người: Hối nhân bất quyện (Dạy người không biết mệt). Đó là việc nhân nghĩa, đạo đức, Khổng Tử xem thầy học còn trọng hơn cha đẻ: Quân – Sư – Phụ. Và người Việt có truyền thống Tôn sư trọng đạo. Đây là đề tài lớn, chỉ sơ qua như thế.

Trong thực tế, các thầy, cô giáo có trái tim bằng vàng vẫn còn nhiều. Thầy và trò say sưa cố gắng học tập – Học nhi bất yếm (Học không biết chán) – vẫn còn rất nhiều qua chương trình Lên đỉnh Olimpia hay các Huy chương Vàng – Bạc – Đồng ở các kì thi quốc tế mà học sinh Việt Nam giành được. Nhưng tình hình đó không chiếm thế áp đảo nên mới có tình trạng giáo dục như hiện nay.

Như vậy, về cơ sở vật chất của nền giáo dục mới do GS Hồ Ngọc Đại chủ trương chỉ là một ảo tưởng duy ý chí. Tư tưởng lấy học sinh làm trung tâm, giáo viên chỉ là người tổ chức cho các hoạt động học tập của học sinh “muốn học cái gì thì trước hết phải làm bằng tay, học sinh muốn học thì phải tự làm bằng tay. Mối liên hệ giữa hiện tượng phải do các em tự phát hiện chứ không phải qua nghe giảng”. Như thế là dạy học ở giai đoạn tư duy chỉ vạch, tư duy cụ thể, hiện tượng. Có thể áp dụng ở cấp đầu tiểu học, các lớp mầm non, lớp 1, và nó có giới hạn. Cách dạy học này có từ xa xưa, ở nền giáo dục quí tộc cả Tây lẫn Đông, mà cơ cấu lớp học kiểu này là một thầy một trò hoặc vài ba trò. Xem các tiểu thuyết phương Tây thấy trong các gia đình quí tộc, việc nuôi dạy trẻ thơ giao cho các nhũ mẫu, gia sư, để các quí bà còn phải giữ eo, trau chuốt bộ ngực bộ đùi và tiếp khách. Ở phương Đông có câu tầm sư học đạo. Các thầy đồ xưa đi dạy tư cho các gia đình giầu có, quan lại (Tôn Quang Phiệt 1900-1973. NXB Văn học. H.2015). Cũng có những sư phụ nổi tiếng có đông học trò như Chu An, Nguyễn Bỉnh Khiêm, Nguyễn Siêu, Vũ Tông Phan, Võ Trường Toản, Nguyễn Đình Chiểu… Nhưng đó là thời đại của giáo dục tư thục. Còn giáo dục hiện đại, khi 100% trẻ em đến trường như ở Việt Nam thì số học sinh tiểu học là hàng triệu trong khi giáo viên chỉ đến hàng vạn. Với sĩ số 1 giáo viên/50 học sinh thì tổ chức cho mỗi cá nhân (học sinh) được là chính mình là một thực tế bất khả thi cho dù mỗi giáo viên có đến hai, ba trái tim bằng vàng với tâm huyết siêu chuẩn (lượng máu khoảng 5 lít/cơ thể giáo viên).

Nếu không chuyển được tư duy chỉ vạch, cụ thể sang tư duy trừu tượng thì không thể nắm được khối kiến thức vô cùng lớn của nhân loại cho đến hôm nay và nó đang tăng lên có thể nói là vô tận. Học bằng tay chỉ là với học sinh lớp 1, chỉ là chuyện Ai ơi cơm nếp thịt gà/Ăn hai thứ ấy phải là bằng tay…

Theo GS Hồ Ngọc Đại, là phải xây dựng được một lí thuyết không thể bắt bẻ được. Giáo sư diễn đạt bằng ngôn ngữ nói và quá trừu tượng: Thế nào là một lí thuyết không thể bắt bẻ được. Theo phong cách khoa học, chúng tôi hiểu là một lí thuyết đúng đắn, phản ánh đúng bản chất của đối tượng. Còn có sự bắt bẻ (phê phán, phê bình, góp ý, trao đổi…) là sự phải có trong học thuật. Nếu GS Hồ Ngọc Đại ưng một thứ lí thuyết khép kín, một thành tựu (giáo dục) vĩnh viễn… thì đó là thứ lí thuyết của các bác gấu ngủ đông tự ăn bàn tay mình là thủ dâm lí thuyết thì đó là siêu học thuật ta không nên bàn đến. Song, lí thuyết không thể bắt bẻ được GS cụ thể ra như sau:

1) Đây là thời đại của mỗi cá nhân và giáo dục cũng phải đáp ứng được điều đó.

2) Sứ mệnh của giáo dục là tạo ra cái mới cho trẻ em. 

3) Khi có thế hệ trẻ em mới, lịch sử cần một nền giáo dục hoàn toàn mới.

4) Nền giáo dục hiện đại của tôi sẽ không theo gương ai hết để mỗi người trở thành chính nó, xứng đáng với chính nó, rất riêng biệt, không chịu áp lực của người đời.

5) Cha mẹ đừng can thiệp vào việc học của con… để chính nó tự xác lập cuộc đời…

6) Chúng nó tự xác lập cuộc đời chúng, không lấy cha mẹ làm gương, v.v… và v.v…

Quả thật lí thuyết của GS Hồ Ngọc Đại là cần phải bắt bẻ và không khó gì để bắt bẻ.

Về thời đại: Quan niệm của GS là quá lạc hậu và rất sai. Sai đến mức nguy hại tận gốc. Con người – con người cá nhân tha hóa – con người cá nhân hài hòa là một đề tài rất rộng lớn. Chỉ nêu vài tư liệu để cùng suy ngẫm:

- Trước 1945, Hoài Thanh trong Thi nhân Việt Nam viết đại ý càng đi vào con người cá nhân càng cô đơn giá lạnh.

- Xuân Diệu có câu: Ta là một là riêng là tất cả.

- Khí phách như Nguyễn Bính thì Giày cỏ gươm cùn ta đi đây… Ta đi nhưng biết về đâu chứ/Đã dấy phong yên khắp bốn trời…

Lịch sử nhân loại cho đến nay có thể nói ở một khía cạnh, là lịch sử của con người cá nhân tha hóa và cuộc đấu tranh để vươn tới con người cá nhân hài hòa.

Con người cá nhân tha hóa là một khái niệm triết học, dài chuyện lắm, nhưng dễ thấy, hôm nay, quanh ta:

- Các vụ đại án nghìn tỉ.

- Lừa đảo, cá độ, bài bạc… cũng trăm tỉ nghìn tỉ.

- Đại gia Đà Nẵng mua một bông lan 6,7 tỉ. Một giò lan 17 tỉ.

- Biệt phủ của các đại gia.

- Đôi dép lê của hoa hậu Mai Phương Thúy giá 24 triệu đồng, chiếc áo len dài tay 340 triệu đồng, bộ váy áo 200 triệu. Một buổi mua sắm hết cả tỉ đồng.

- Người đẹp nhận lời đi ăn với các đại gia mỗi buổi hàng chục nghìn đô.

- Nạn loạn luân, vô đạo đến khủng khiếp: cha mẹ, anh em, bà cháu giết nhau… Xâm hại tình dục với các bé gái dưới 10 tuổi, cưỡng hiếp cả bà già 78 tuổi. Cha hiếp con, thầy hiếp trò…

- Tội phạm trong mọi lĩnh vực…

Con người cá nhân tha hóa (theo cơ chế thị trường, lợi nhuận) là thủ phạm đã và đang đưa nhân loại đến diệt vong. Theo Stephan Heikin thì Trái Đất chỉ chịu đựng được 200 năm nữa. Theo Kolodko thì khai thác và sản xuất như hiện nay phải cần đến hai Trái Đất (Thế giới đi về đâu. NXB Thế giới. H.2015). Theo Michel Beau thì vẫn là cạnh tranh và chiến tranh (Lịch sử chủ nghĩa tư bản 1500-2000. NXB Thế giới. H.2015). 

Trong phạm vi quốc gia, đất nước, con người cá nhân cực đoan tha hóa đang tàn phá đất nước, tàn phá gia đình và chính bản thân con người đó, tàn phá di sản quí báu mà dân tộc đã tạo nên: Thương người như thể thương thân; Môi hở răng lạnh; Chị ngã em nâng; Một cây làm chẳng nên non; Ăn trông nồi ngồi trông hướng; Ăn quả nhớ kẻ trồng cây…

Tư tưởng về thời đại và con người của GS Hồ Ngọc Đại đi ngược lại tư tưởng Hồ Chí Minh: Nâng cao đạo đức cách mạng, quét sạch chủ nghĩa cá nhân. Cũng đi ngược lại nhạc phụ của ông – Cố Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Việt Nam Lê Duẩn: Mỗi đảng viên phải tự kết nạp lại mình hàng ngày – Ý nói luôn luôn phải ghi nhớ lý tưởng và lời thề khi gia nhập Đảng.

Một lí thuyết giáo dục đi ngược lại những nguyên lí khoa học xã hội cơ bản nhất, đi ngược lại tư tưởng nhân văn của Danh nhân văn hóa – Lãnh tụ dân tộc, đi ngược lại Lãnh tụ cách mạng cũng là cha đẻ của vợ mình, đi ngược lại nhu cầu xây dựng con người của đất nước và dân tộc trong hiện tại là vấn đề như chúng tôi đã nói: cần phải xem xét một cách nghiêm cẩn. 

GS Hồ Ngọc Đại có thể nói Công nghệ giáo dục của ông đã được ứng dụng ở 49 tỉnh thành với 800.000 học sinh theo học… Có như thế. Nhưng nếu không có công văn hướng dẫn của nguyên Thứ trưởng Nguyễn Vinh Hiển, không có sự “lách luật” để đưa vào chương trình của Bộ GD-ĐT với văn bản của nguyên Bộ trưởng Phạm Vũ Luận thì chắc chắn không thể có Trung tâm Công nghệ giáo dục của Bộ GD-ĐT do GS Hồ Ngọc Đại, Bộ trưởng Phạm Vũ Luận, nguyên Tổng Giám đốc NXB Giáo dục Ngô Trần Ái cắt băng khánh thành. 800.000 học sinh theo học là do thầy cô, do nhà trường, do Thứ trưởng, Bộ trưởng chọn chứ các em biết gì mà lựa chọn. Cha mẹ học sinh thì cũng chỉ có một số rất ít biết lựa chọn. Và tại sao Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh không chọn!

Xin đừng lầm chương trình Tiếng Việt 1 với cuộc cách mạng giáo dục, với cả nền giáo dục. Nhà toán học Ngô Bảo Châu là học sinh lớp 1 khóa I của thầy Hồ Ngọc Đại. Nhưng cả Viện Toán học Việt Nam, Hội Toán học Việt Nam, giới Toán học Việt Nam có cùng là Công nghệ giáo dục đó không. Nếu khiêm tốn, Thực nghiệm giáo dục, Công nghệ giáo dục, Tiếng Việt 1 – CNGD cũng chỉ là một trong nhiều phương pháp, không phải là vĩnh viễn duy nhất, tất cả!

Nhà thơ Lưu Trùng Dương có mấy câu:

Giữ hòa bình anh hiến máu trẻ trung
Ghì đất nước trong vòng tay không mỏi.
(Đáng sống bao nhiêu một ngày vì cách mạng)

Gọi là minh họa chính trị, khẩu hiệu, tuyên truyền, mĩ học đồng phục hay gì gì đi nữa cũng được. Nhưng cần những con người như thế, nên giáo dục cho con người theo hướng đó. Vì con người cá nhân chỉ biết ghì chặt cổ phần, cổ phiếu, thần tượng, siêu sao… mà không cần biết đến cộng đồng, đồng bào, đồng bọc.

Một số thắc mắc mong được Giáo sư giải đáp:

1) Trẻ em như búp trên cành/ Biết ăn ngủ biết học hành là ngoan (Hồ Chí Minh), ở lớp 1 thì cũng mới bắt đầu quá trình “học ăn học nói học gói học mở”. Vậy chúng có gì để phát triển như chính nó, trở thành chính nó, xứng đáng với nó? Chúng tôi nghĩ cá tính, tính cách bẩm sinh rất khác với sự hình thành tính cách, sự đổi thay của cá tính. Và để cho trẻ tự phát triển, như tính cách riêng biệt của nó, không giống bất kì ai, không chịu áp lực của người đời thì bất tất phải có giáo dục, phải “bách niên chi kế mạc nhược chủng nhân” (Kế trăm năm không gì bằng trồng người – Quản Trọng, trước Khổng Tử 200 năm). Con người sinh học, bẩm sinh không trùng lặp vân tay và ADN. Nhưng con người xã hội thì sao? Giữa cái riêng (cá tính) và cái chung (ý thức xã hội) phải như thế nào?

2) Tỉ lệ sinh ở Việt Nam hiện nay được khống chế dưới 2%/năm. Vậy cứ 5 hay 10 năm là có một thế hệ trẻ em mới. Vậy phải có Nx Hồ Ngọc Đại mới đáp ứng được. Có hiện thực và khả thi không?

3) Trẻ em thế kỷ XXI có những thứ mà bố mẹ chúng không hề có và không thể hiểu được. Vậy chỉ có Công nghệ Hồ Ngọc Đại mới hiểu được chúng còn bố mẹ chúng chỉ biết nuôi ăn, mua sắm, đóng các loại phí học đường cho chúng thôi ư?

4) Trong tất cả các phát minh của nhân loại, tôi (Hồ Ngọc Đại) đánh giá cao nhất là xe đạp. Hàng triệu năm đi bộ đến cuối TK XIX mới có xe đạp… Nó như một bàn đạp để thay đổi, xe máy, ô tô, máy bay được sinh ra sau đó.

5) Cuộc cách mạng giáo dục này (Công nghệ giáo dục) tạo ra một cuộc cách mạng mới cả về vật chất lẫn tinh thần. Ví dụ cuộc cách mạng 1.0 sức mạnh là hơi nước, cuộc cách mạng 2.0 là hơi nổ, 3.0 là máy tính đến cuộc cách mạng 4.0 hiện nay là “máy nghĩ” (hay còn gọi là “trí tuệ nhân tạo”).

Có thắc mắc chung cho hai mục 4 và 5:

- Mấy năm trước một tạp chí nước ngoài bình chọn xe đạp là phát minh kĩ thuật vượt thời đại. Chắc Giáo sư quên là đã đọc ở đâu đó.

- Hơi nước và hơi nổ là cùng một nguyên lí tạo ra áp suất. Khác nhau ở vật liệu và kĩ thuật. Từ hơi nước đốt ngoài được Diezen cải tiến thành động cơ đốt trong công suất tăng gấp bội và rất thông dụng cho đến nay. Hơi nổ hiện đại như động cơ phản lực hay tên lửa vũ trụ thì cũng là tạo áp suất thôi. Xin Giáo sư cho biết xuất xứ cuộc cách mạng 2.0 là hơi nổ.

- Nói thêm về xe đạp. Thời cổ đại, trung cổ đã có xe ngựa, xe lạc đà trong thần thoại Ấn Độ; xe trâu, xe bò, xe kút kít, xe tay ở Việt Nam… có nguyên lí chung là ứng dụng chuyển động tròn. Công dụng của xe đạp là rất rộng rãi nhưng phát minh ra bánh xe mới là thành tựu sớm nhất, lớn nhất. Kolodko đưa ra 4 phát minh của nhân loại: Biết đứng thẳng – biết dùng lửa – có ngôn ngữ – sáng tạo ra bánh xe là có lí.

- Giáo sư viết: Mác nói lao động làm ra tất cả. Trẻ em đi học cũng là lao động. Vậy trẻ em…!!! Thế thì Trẻ em là thế giới hôm nay đâu phải chờ đến Ngày mai. Vậy thì cần gì đến giáo dục. Mà khi Tổng Bí thư Lê Duẩn còn tại thế (1907-1986), không thấy Giáo sư đưa ra lí thuyết cuộc cách mạng giáo dục này, vì thực nghiệm công nghệ giáo dục là từ 1978!

Thiển nghĩ, chấp nhận cơ chế thị trường - con người cá nhân là biện pháp tình thế để phát triển kinh tế theo hướng dân giàu nước mạnh xã hội công bằng dân chủ văn minh. Con người cá nhân không phải là mục đích của xã hội văn minh trên tinh thần Nhân Văn chân chính.

Hà Nội, tháng 10-2018

Chu Giang
Tuần Báo Văn Nghệ TP.HCM số 519. Online 13-10-2018

——————
Bài viết dựa trên cảm hứng từ thuyết trình của GS Hồ Ngọc Đại tại Cà phê Số (Hà Nội) sáng 8-9-2018 và các trang báo mạng trước và sau ngày đó về chủ đề Tiếng Việt 1 - Công nghệ giáo dục.

Bình luận